Familiewoning vergunningvrij vanaf 2027: wat staat er vast?

Een familiewoning in de achtertuin wordt naar verwachting vanaf 1 januari 2027 vergunningvrij, voor familie in de eerste graad en zonder dat er zorg nodig is. Dat staat in het ontwerp van het Besluit versterking regie volkshuisvesting; de VNG meldde op 24 juni 2026 dat dit besluit "naar verwachting op 1 januari 2027" in werking treedt.

Check welke regels gelden voor jouw adres

Wat staat er vast en wat nog niet?

De Wet versterking regie volkshuisvesting is op 1 juli 2026 in werking getreden. De familiewoning zelf is geregeld in het onderliggende besluit, en dat volgt een eigen traject:

• 19 december 2025: het kabinet stuurt het ontwerpbesluit naar de Tweede en Eerste Kamer.
• 13 juli 2026: het besluit gaat voor advies naar de Raad van State, volgens Binnenlands Bestuur (24 augustus 2026).
• 1 januari 2027: de verwachte ingangsdatum volgens de VNG en de Gelderse Omgevingsdiensten.

Het definitieve besluit hebben we op 10 oktober 2026 niet in het Staatsblad gevonden. De inhoud hieronder komt uit het ontwerp en kan nog wijzigen.

Wie mag er wonen?

Volgens het ontwerpbesluit (artikel 2.21b Bbl) gaat het om een huishouden waarvan minstens 1 persoon:

• in de eerste graad bloedverwant is van een bewoner van het hoofdhuis, of
• pleegzorg in de zin van de Jeugdwet krijgt of heeft gekregen van een bewoner.

Omgevingsweb (7 juli 2026) beschrijft de doelgroep als meerderjarige familieleden in de eerste graad en hun huishouden, en noemt partner, (schoon-, stief- en adoptie)ouders, (pleeg-, stief- en adoptie)kinderen en schoonzoons en -dochters. Het ontwerpbesluit zelf noemt geen leeftijdsgrens; Schulinck wees er in 2025 al op dat daardoor ook minderjarigen onder de regeling kunnen vallen.

Er is geen maximum aantal personen. Een kind met partner en eigen kinderen kan dus samen in een familiewoning wonen. Broers, zussen, grootouders en kleinkinderen zijn geen familie in de eerste graad.

Waar en hoe groot?

Het ontwerpbesluit legt de familiewoning in artikel 2.30b Bbl vast als bijbehorend bouwwerk in het achtererfgebied. De belangrijkste voorwaarden:

• op meer dan 1 meter van openbaar toegankelijk gebied;
• maximaal 5 meter hoog, met lagere grenzen dichter bij de perceelgrens;
• alleen verblijfsruimte op de eerste bouwlaag, geen dakterras of balkon;
• de totale oppervlakte aan bijgebouwen blijft binnen een staffel van maximaal 150 m2;
• buiten het stedelijk gebied mag een verplaatsbare woning van maximaal 100 m2, los van die staffel.

Bestaande schuren en aanbouwen tellen mee. Wat dat voor jouw erf betekent, lees je in Hoe groot mag een mantelzorgwoning zijn?.

Waar mag het niet?

Artikel 2.30c van het ontwerpbesluit sluit onder meer uit: monumenten, beschermde stads- en dorpsgezichten, primaire waterkeringen, risicogebieden voor externe veiligheid, beperkingengebieden van luchthavens en gebieden met archeologische regels. Omgevingsweb (19 mei 2026) schat dat ruim 95% van de percelen met een woning buiten deze beperkingen valt.

Ook mag een familiewoning volgens Omgevingsweb op een bedrijfsperceel, mits daar een (bedrijfs)woning staat. Een mantelzorgwoning en een familiewoning mogen tegelijk op 1 erf, als het geheel binnen de oppervlakte past.

Wat blijft er wel gelden?

Vergunningvrij is niet regelvrij. De bouwtechnische eisen uit het Bbl blijven gelden, bijvoorbeeld voor veiligheid en gezondheid. Volgens het ontwerpbesluit blijven ook de regels in het omgevingsplan over ernstige ontsiering, aansluitingen op nutsvoorzieningen, bouwveiligheid en bodemgevoelige gebouwen van toepassing.

Volgens Binnenlands Bestuur kan een gemeente de regeling niet via het omgevingsplan vergunningplichtig maken, maar wel indirect beperken door functies toe te wijzen, zoals een groenstrook.

Adres en wat er gebeurt als de familie vertrekt

Volgens een redactienoot van Omgevingsweb kan een familiewoning een eigen nummeraanduiding krijgen als die volgens de BAG een verblijfsobject is. Dat beoordeelt de gemeente; ga zelf na wat een adres betekent voor toeslagen en uitkeringen.

Wat er gebeurt als de familie er niet meer woont, regelt het ontwerpbesluit niet expliciet. Binnenlands Bestuur leest de regels zo dat de woning dan niet als losse woning verhuurd of verkocht mag worden. Zie Mantelzorgwoning als de zorg stopt.

Per gemeente verschillend

Tot de nieuwe regels ingaan, beslist het omgevingsplan van je gemeente of wonen in een bijgebouw mag. Volgens Binnenlands Bestuur verbieden de meeste omgevingsplannen dat, en is een familiewoning nu niet apart geregeld. Sommige gemeenten hebben wel eigen beleid voor een pre-mantelzorgwoning: Hellendoorn sinds 6 december 2022 met een tijdelijke vergunning van maximaal 10 jaar, Maashorst (december 2025) voor mensen van 67 jaar of ouder.

Bekijk het overzicht per gemeente. Twijfel je over het moment, lees dan Mantelzorgwoning nu aanvragen of wachten tot 2027?.

Check je adres

Checkhuis laat zien welke regels er voor jouw adres gelden, met de bron erbij, zodat je ziet of er bijvoorbeeld een monument, beschermd dorpsgezicht of andere beperking speelt. De regels voor mantelzorgwoningen in het algemeen staan in Mantelzorgwoning: alle regels voor 2026 en 2027.

Dit is algemene informatie, geen juridisch advies. De gemeente beslist.