Mantelzorgwoning en andere woningen in de tuin: wat mag er?

Een mantelzorgwoning in de tuin mag in veel gevallen zonder omgevingsvergunning, als die in het achtererfgebied staat en er een verklaring is dat er zorg nodig is (bruidsschat van het omgevingsplan, artikel 22.36). Volgens de VNG treedt het Besluit versterking regie volkshuisvesting naar verwachting op 1 januari 2027 in werking, waarna mantelzorg- en familiewoningen op het eigen achtererf landelijk vergunningvrij worden.

Check welke regels gelden voor jouw adres

Welke woning in de tuin bedoel je?

Mensen gebruiken veel namen door elkaar. Juridisch maakt het uit welke vorm je kiest, omdat elke vorm onder andere regels valt.

• Mantelzorgwoning: tijdelijke huisvesting bij een woning, omdat iemand zorg geeft of krijgt. Kan een aanbouw zijn, een bestaand bijgebouw of een losse unit in de tuin.
• Familiewoning: een woning in de tuin voor familie in de eerste graad, zonder dat er zorg nodig is. Deze vorm wordt pas landelijk vergunningvrij met de nieuwe regels die naar verwachting op 1 januari 2027 ingaan.
• Kangoeroewoning: volgens IPLO 2 zelfstandige wooneenheden onder 1 dak, verbonden met een afsluitbare tussendeur. Dit geldt als een permanente woning voor 2 huishoudens.
• Pre-mantelzorgwoning: een woning dichtbij familie voor mensen die nog geen zorg nodig hebben. Hiervoor is in de regel een vergunning nodig.
• Tuinhuis of tiny house bewonen: wonen in een bestaand tuinhuis of een tiny house achter in de tuin. Zonder mantelzorg of een omgevingsplan dat wonen toestaat, mag dat meestal niet.

De regels nu: mantelzorgwoning via de bruidsschat

Sinds de Omgevingswet (1 januari 2024) staan de regels voor mantelzorgwoningen grotendeels in de bruidsschat: het tijdelijke deel van het omgevingsplan van je gemeente. Volgens IPLO mag je onder artikel 22.36 onder voorwaarden een bijbehorend bouwwerk bouwen of een bestaand bouwwerk gebruiken voor huisvesting in verband met mantelzorg.

De voorwaarden zijn op dit moment:

• Het gaat om 1 huishouden van maximaal 2 personen, van wie minstens 1 mantelzorg geeft of krijgt van een bewoner van het hoofdhuis.
• De zorgbehoefte blijkt uit een verklaring van een huisarts, wijkverpleegkundige of een door de gemeente aangewezen sociaal-medisch adviseur.
• Het bouwwerk staat in het achtererfgebied en past binnen de maximale oppervlakte voor bijgebouwen.
• Buiten de bebouwde kom moet het bouwwerk geheel of in delen verplaatsbaar zijn en is het maximaal 100 m2 (artikel 22.37).

De woning moet daarnaast voldoen aan de bouwtechnische eisen uit het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl). Lees alle details in Mantelzorgwoning: alle regels voor 2026 en 2027.

Hoe groot mag het zijn?

De maximale oppervlakte hangt af van de grootte van je achtererfgebied en wat er al staat. Volgens het IPLO-stappenplan mag je bij een bebouwingsgebied tot 100 m2 de helft bebouwen, en bij grotere erven loopt dat op tot maximaal 150 m2 aan bijgebouwen in totaal. Bestaande schuren en bijgebouwen tellen mee.

De maximale hoogte is 5 meter, met lagere grenzen naarmate je dichter bij de perceelgrens bouwt. Een rekenvoorbeeld staat in Hoe groot mag een mantelzorgwoning zijn?.

Wat verandert er in 2027?

De Wet versterking regie volkshuisvesting is op 1 juli 2026 in werking getreden. De regels voor vergunningvrije mantelzorg- en familiewoningen staan in een apart besluit, dat volgens de VNG (24 juni 2026) en de Gelderse Omgevingsdiensten (1 juli 2026) naar verwachting op 1 januari 2027 ingaat.

Volgens het ontwerpbesluit dat het kabinet op 19 december 2025 naar de Kamer stuurde:

• komen de regels landelijk in het Bbl, zodat gemeenten ze niet meer via het omgevingsplan kunnen inperken;
• vervalt de mantelzorgverklaring;
• geldt er geen maximum aantal personen, zolang de bewoners 1 huishouden vormen;
• mag je ook vergunningvrij een woning bouwen voor familie in de eerste graad, ook als er geen zorg nodig is.

Het definitieve besluit was op 10 oktober 2026 nog niet in het Staatsblad gevonden. Lees wat er precies verandert in Familiewoning vergunningvrij vanaf 2027 en of je beter kunt wachten in Mantelzorgwoning nu aanvragen of wachten tot 2027?.

Wonen in een tuinhuis of tiny house

Een gewoon tuinhuis of tiny house is een bijbehorend bouwwerk. Volgens het IPLO-stappenplan mag een bijgebouw op meer dan 4 meter van het hoofdgebouw vergunningvrij alleen een ondergeschikt gebruik hebben, zoals berging, garage of plantenkas. Permanent wonen valt daar niet onder.

Wonen mag wel als het om mantelzorg gaat, of als het omgevingsplan of een omgevingsvergunning wonen op die plek toestaat. Meer hierover in Wonen in een tuinhuis en Tiny house in de tuin.

Wat als de zorg stopt?

Een mantelzorgwoning onder de huidige regels is tijdelijk. Volgens IPLO moet na afloop weer 1 huishouden in de woning wonen, wordt een bijgebouw weer bijvoorbeeld garage, of moet een tijdelijk bouwwerk weg. Wat er onder de nieuwe regels vanaf 2027 gebeurt als familie vertrekt, is in het ontwerpbesluit niet expliciet geregeld. Zie Mantelzorgwoning als de zorg stopt.

Per gemeente verschillend

Zolang de regels in de bruidsschat staan, kan je gemeente ze aanpassen. Daarnaast hebben veel gemeenten eigen beleid voor vormen die niet vergunningvrij zijn, zoals de pre-mantelzorgwoning.

• Hellendoorn stelde op 6 december 2022 beleid vast voor een pre-mantelzorgwoning: een tijdelijke omgevingsvergunning van maximaal 10 jaar, voor mensen met de pensioengerechtigde leeftijd, zonder extra bebouwing buiten de bestaande mogelijkheden.
• Maashorst meldde in december 2025 dat er in de gemeente 120 mantelzorgwoningen en 7 pre-mantelzorgwoningen staan. Voor een pre-mantelzorgwoning is daar een omgevingsvergunning van maximaal 10 jaar nodig.

Bekijk het overzicht per gemeente om te zien wat er bij jou geldt.

Wat kost het

De kosten van een woning in de tuin verschillen sterk per situatie: een bestaand bijgebouw verbouwen is iets anders dan een nieuwe unit plaatsen. Voor een vergunningvrij bouwwerk vraag je geen omgevingsvergunning aan. Voor een pre-mantelzorgwoning of andere vergunningplichtige vorm rekent de gemeente leges; in Hellendoorn komen leges en advieskosten voor rekening van de aanvrager. Meer in Wat kost een mantelzorgwoning?.

Check je adres

Of een woning in de tuin bij jou kan, hangt af van je perceel, je omgevingsplan en eventuele beperkingen zoals een monument of beschermd dorpsgezicht. Checkhuis laat zien welke regels er voor jouw adres gelden, met de bron erbij.

Wil je verder met je plan? Laat via de check je gegevens achter, dan hoor je per mail wat een logische volgende stap is. Zonder kosten voor jou.

Dit is algemene informatie, geen juridisch advies. De gemeente beslist.